عوامل و موانع بندگی در اندیشۀ اخلاقی نظامی گنجوی

 

 

 

دانشگاه جامعة المصطفی العالمیّه (قم)

پایان‌نامه کارشناســی ارشــد

رشتـۀ اخـلاق اسـلامـی

گرایش: فلسفه اخلاق

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

عنوان:

عوامل و موانع بندگی در اندیشۀ اخلاقی نظامی گنجوی

 

استاد راهنما:

دکتـر احمـد رضـی

 

استاد مشاور:

احمد شـــاکر نژاد

 

دانش پژوه:

بختیــــار عزیزی

زمستان 1392

 

نشانی: قم _خیابان ساحلی­_ دانشگاه مجازی جامعة المصطفی(ص) العالمیه


 


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

چكیده

اخلاق، پدیده­ای است که پیوسته سلامت اجتماع و روابط انسانها را ضامن است و نبود یا کمرنگ شدنِ آن، هر جامعه را به تباهی می­کشاند. در این میان ادبیّات یکی از بهترین زمینه­ها را برای طرح مسائل اخلاقی و موضوعات مربوط به آن، ایجاد می­کند؛ اشعار نظامی نیز یکی از آنهاست. این پژوهش به بررسی سرچشمه­های اخلاق بندگی مرتبط با ادب فارسی، در آثار و اندیشه نظامی پرداخته و عوامل و موانع بندگی را از منظر حکیمِ گنجه جست‌و‌جو کرده است.

حال مسئله این است که اگر بنده­ای بخواهد مسیر کمال را طی کند و دارای اخلاق بندگی خوبی باشد، چه عوامل و موانعی در سر راه او وجود دارد؟ در این پایان­نامه با روش توصیفی- تحلیلی، عوامل تسهیل کننده و شتاب بخش که به حرکت انسان در رسیدن به تقرّب الهی سرعت می­بخشند و یا آنهایی که حرکت انسان را متوقّف و یا کند می­کنند، آمده است. تحقیق حاضر دارای پنج فصل است؛ در فصل اوّل موضوع تبیین شده و ضرورت و اهمّیت آن بررسی شده است. این تحقیق درصدد پاسخگویی به سؤال اصلی تحقیق که شامل مهم­ترین زمینه­های سرعت بخش و تسهیل کننده عبودیّت و موانع بازدارنده یا کندی آور بندگی در آراء اخلاقی نظامی و نیز سؤالات فرعی تحقیق شامل راه­کارهای رسیدن به قرب الهی و راه­های برطرف کردن موانع بندگی در اندیشه اخلاقی نظامی مورد بررسی قرار گرفته است. در فصل دوم نیز به زندگی و آثار نظامی پرداخته شده است. در فصل سوّم به تعریف اخلاق بندگی، تعریف عبادت و فلسفه آن پرداخته شده است. در فصل چهارم نیز چهارده نوع از عوامل بندگی و دوازده مورد از موانع و آفات آن در اندیشۀ نظامی برشمرده شده و برای هرکدام شواهدی از قرآن، حدیث و ابیاتی از حکیم گنجه، آورده شده است. در فصل پنجم یافته­های تحقیق، تحلیل شد و نتایج زیر به دست آمد:

1- در صورتی که در اشعار نظامی تحقیقاتی صورت گیرد، تشنگان ادب و علم می­توانند به مضامین بلند اخلاقی دست پیدا کنند. 2- بندگی و عبادت خداوند، انسان را مُتخلِّق به اخلاق اسلامی می­نماید و نبود یا کمرنگ شدن آن، هرجامعه­ای را به تباهی می­کشاند. برای جلوگیری از فساد اخلاقی در جامعه باید عوامل و موانع بندگی را بخوبی شناخت و در صدد تقویت عوامل و خشکاندن موانع برآمد.

این تحقیق دارای 88 منبع بوده و با بیش از118 آیه قرآنی و احادیث نبوی عطرآگین شده است.

کلیدواژه‌ها: عبادت، اطاعت، عبودیّت، عوامل بندگی، موانع بندگی، نظامی گنجوی.

 

Abstract

Ethics is a phenomenon that continuously guarantees society health and human relationships and lack or less-importance of it would corrupt every society. In this regard, literature causes one of the best fields to set forth the ethical problems and subjects related thereto; Nezami’s Poems is one of them. This research has studied the ethics origins of being creature of God related to Persian Literature in Nezami’s works and thoughts and has searched for factors and obstacles of being creature of God in viewpoint of Ganjeh’s Philosopher.

Now there is one matter that if a creature of God wants to settle upon the maturity’s route and has a good ethics of being creature of God, what factors and obstacle is there in his (her) route? In this Thesis, simplifier and accelerator factors in the direction of access – that accelerates human movement to gain divine access or those factors that stop or decelerate human movement – have been presented through descriptive – analytical method. The present research has five chapters; in the First Chapter, the subject has been identified and its necessity and importance have been studied. This research is going to response to the main question of the research – consisting of the most important of accelerator and simplifier field in access to God and the most important forbidder or decelerator obstacles in the evolution of devotee to God on High in ethical-mystical viewpoints of Nezami and also some subordinate questions of the research consisting of procedures to access to God nearness and the ways for removing the obstacles on being creature of God have been studied in ethical thoughts of Nezami. In the Second Chapter we have studied the life and works of Nezami. In the Third Chapter, ethics of being creature of God, definition of prayer and its philosophy have been studied. In the Fourth Chapter, fourteen types of factors of being creature of God and twelve items of its obstacles and bad effects have been counted in Nezami’s thought and for each one of them, an example of Holy Quran, Imams’ words and some poems of Ganjeh’s Philosopher have been presented. In the Fifth Chapter the research’s results have been analyzed and the following findings have been gained:

1- In the case of some researches in Nezami’s Poems, the eagers to literature and science may gain some ethical high maters. 2- Being creature of God and praying God may characterize human by Islamic Ethics and lack or less importance of it would corrupt every society. In order to prevent the ethical corruption in the society, factors and obstacles of being creature of God must be recognized and we must try to enforce the factors and remove the obstacles.

This research contains 88 sources and has been made fragrant by more than 118 Quranic Verses and the Holy Prophet’s Words.

Keywords: Praying the God, Obedience, Devotion, Factors of being creature of God, Obstacles of being creature of God, Nezami Ganjavi.

 

 

  1. 1. مقدّمه

به نام آن که هستی نام ازو یافت                    فلک جنبش، زمین آرام ازو یافت

خدایــی کافرینش در سجودش                       گواهـی مطلـق آمد بر وجودش[1]

عبادت هدفِ آفرینشِ انسان و بعثتِ پیامبران الهی است. مهم­ترین آموزه دینی پیامبران الهی، دعوت به یکتاپرستی است. رفتار بشر از آغاز پیدایش تا کنون شاهد این نیاز است و رازِ آن را باید در عهد و پیمان خدا با بنی آدم در صحیفه فطرت جست‌و‌جو کرد.

عبادت خدا تنها راه رشد انسان و یگانه مسیر رسیدن به کمال است. تقوا، آرامش، آزادگی، رسیدن به مقام یقین و در امان ماندن از اغوا و سیطره ابلیس، تنها بخشی از آثار و برکات عبادت است و آشنایی با برکات عبادت و باور آن­ها انگیزه بندگی و شور زندگی را فزونی می‌بخشد.

عبادت نقطه وصل است. عبادت راه تقرّب به درگاه الهی است، هرکس با آن آشنا و بدان روشن شود، طعم شیرین و عطرِ مشکین عبادت را هرگز رها نخواهد کرد.

انسان در سایه عبادت، هر لحظه به سوی قرب الهی حرکت می­کند. حکیم گنجه خداوند را “مقصد همّت بلندان” [2]می­نامد و بندگی را ره توشه این مقصد دانسته و از آن بیرون نمی­شود و در هر حال خود را ثناگوی خدا می­داند؛

برون افتم از خود به پرکندگـی                        نیفتم برون با تو از بندگـــی

به هر گوشه کافتم ثنا خوانمت                      به هر جا که باشم خدا دانمت [3]

بر طبق آیات قرآن کریم هدف از خلقت بشر و بعثت انبیاء «عبادت و بندگی خدا»[4] معرفی شده است که به عنوان یک امر استمراری از هنگام بلوغِ بشر شروع شده و تا لحظه مرگ ادامه می‏یابد: «وَ اعبُد رَبُّکَ حَتی یَأتیَکَ الیَقین»[5]؛ پروردگارت را عبادت کن تا لحظه یقین مرگ فرا رسد.

در تحقیق حاضر سعی شده است تا مفهوم بندگی و عبودیّت در اندیشه اخلاقی نظامی گنجوی درک و ابیات مربوطه، جمع­آوری گردد و عوامل و موانع بندگی از دیدگاه حکیم[6] بررسی گردد.

خداوندا در توفیق بگشای                       عزیزی را ره تحقیق بنمای

دلی ده کو یقینت را بشاید                       زبانی کافرینت را سراید[7]

  1. 2. تبیین موضوع (بیان مسئله)

      از دیدگاه قرآن، انسان ظرفیت والایی برای انقلاب وجودی و تحوّل نهادی و جوهری دارد و می­تواند از فرشته­ها نیز گوی سبقت را برُباید و به مرتبه­ای فراتر از مَلَک راه یابد و همراه با انسان کامل معصوم (علیه السَّلام) که پیر طریقت و خضر راه است، عوالم هستی را در قوس صعود، یکی پس از دیگری پشت سر بگذارد و این ممکن نیست، مگر براساسِ شناخت و معرفت حق تعالی که در دل بنده، محبّت حقیقی ایجاد کرده و منجر به بندگی خدا می­گردد؛ آن­گاه اخلاق بندگی در جامعه گسترش پیدا می­کند و رذائل اخلاقی از آن زدوده می­شود.

در مسیر بندگی خداوند، عوامل تسهیل کننده و یا کندی آور فراوانی وجود دارد که این پایان­نامه قصد دارد ضمن معرفی آنان در اندیشه نظامی گنجوی، بندگان حقیقی خداوند را، برای پیمودن مسیر حق تعالی کمک نماید. قابل ذکر است که استعداد به کمال رسیدن و شدن، در متن وجود همۀ آدمیان به ودیعه نهاده شده تا قوای تحریکی را تعدیل و قوای ادراکی را تعالی بخشد و با رهزنان راه تکامل مبارزه کند و هماره متذکّر باشد و از هر غفلت و نسیان و سهوی درباره حقیقت وجودی خویشتن و محبوب فطری­اش رهایی یابد و به آزادی و آزادگی برسد و از همه تعلّقات و تعیّنات بگذرد تا به «موت اکبر» و فنای فی الله و فنای از این فنا راه یابد.

حال مسئله این است که اگر چنانچه بنده­ای بخواهد مسیر کمال را طی کند چه عوامل و موانعی در سر راه او وجود دارد؟ در این پایان­نامه عوامل تسهیل کننده و شتاب بخش در مسیر تقرّب که به حرکت انسان در رسیدن به تقرّب الهی و خضوع و اطاعت در مقابل خداوند، سرعت می بخشد و یا آنهایی که حرکت انسان را متوقّف و یا کند می­کنند در آثار جمال الدین ابو محمّد الیاس بن یوسف نظامی از شاعران توانمند قرن ششم بررسی می­گردد.

  1. 3. سؤال اصلی

مهم­ترین زمینه­های سرعت بخش و تسهیل کننده عبودیّت و موانع بازدارنده یا کندی آور بندگی در آراء اخلاقی نظامی گنجوی چیست و چگونه تبیین می­شود؟

  1. 4. سؤال­های فرعی

– عبادت و عبودیّت از ديدگاه آیات و روايات و همچنين آثار نظامی گنجوی چيست؟

– در اندیشۀ نظامی گنجوی چه راه­کارهایی برای رسیدن به قرب الهی وجود دارد؟

– راه­های برطرف کردن موانع بندگی در اندیشه­های اخلاقی نظامی چه می­تواند باشد؟

  1. 1. نتایج تحقیق

از مجموع یافته­های تحقیق، نتایج زیر به دست می­آید:

اشعار حکیم نظامی گنجوی با بهره­گیری از شریعت اسلامی و افکار والای عرفانی، آثاری شکوهمند و در نوع خود بی­نظیر است. در صورتی که در این اشعار تحقیقاتی صورت گیرد، تشنگان ادب و علم خواهند توانست به مضامین بلند اخلاقی دست پیدا کنند.

بندگی و عبادت خداوند، انسان را مُتخلِّق به اخلاق اسلامی می­کند. نبود یا کمرنگ شدن آن، هرجامعه­ای را به تباهی می­کشاند. برای جلوگیری از فساد اخلاقی در جامعه باید عوامل و موانع بندگی را به­خوبی شناخت و در صدد تقویت عوامل و خشکاندن موانع برآمد.

بندگی باید خالص برای خدا باشد. بندگی شیطان، نفس، جاه و مقام، پول… انسان را به اسفل السّافلین می­رساند. بندگی که در امتداد فطرت انسانی و هدف خلقت بشری است، بندگی خداوند تبارک تعالی است.

هر بنده­ایی باید عوامل بندگی که شامل:1- استعانت از عقل (تفکّر کردن) 2- علم و آگاهى 3-كمك و توفیق خواستن از خداوند 4- جدیّت و پشتكار 5- موعظه و تذكّر6- اخلاص7- اراده و عزم راسخ (استقامت در دین) 8- توبه 9- سرزنش دنیا10- شاد کردن دلها 11- توکّل12- وفای به عهد (وفاداری)13- تقوا 14- صبر در طاعت 15- خدا باوری16- ذکر (یاد خدا) است را در خود تقویت کند تا به قرب الهی رسیده و سعادتمند گردد.

هر بنده­ایی باید موانع بندگی که شامل: 1-کینه توزی 2- عیب­جویی و غیبت کردن از دیگران3 – خودبینی، تکبّر وغرور4 – جهل و غفلت (نبود معرفت و آگاهی) 5 – هواى نفس6- ریا 7 -عجب 8 – اغوای شیطان 9- حبِّ دنیا10- ستمکاری و بی عدالتی11- افزون طلبی در شهوت و لذّت 12- داشتن مشکلات اقتصادی (فقر) است را در خود تقلیل دهد و در صدد از بین بردن این موانع باشد.

  1. 2. پیشنهادها

پیشنهاد می­گردد به جهت اهمیّت موضوع، بحث دربارۀ بندگی، عوامل و موانع آن در آثارِ دیگر شاعران پارسی­گو، خصوصاً پیروان نظامی که خمسه سرایی راچه در ایران و چه در هند به راه انداختند، نیز مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته و با آثار نظامی گنجوی مقایسه گردد.

پیشنهاد می­گردد درخصوص راه­های مقابله با موانع بندگی و همچنین راه­های ترویج عوامل بندگی در آثار شاعران خمسه سرا، تحقیقات بیشتری صورت گیرد و نتایج به صورت ساده و عملی در اختیار عامّه مردم قرار گیرد تا با اجرای آن راهکارها، رذائل اخلاقی جامعه از بین رفته و جرم و جنایت و تعدی به حقوق دیگران به حداقل برسد.

به جهت اهمیّت و تأثیر اخلاق بندگی بر اخلاق فردی و اجتماعی و با توجّه به علاقۀ عامّۀ مردم به شعر و شاعری، پیشنهاد می­گردد کارگروه تحقیق در اشعار شاعران پارسی­گو به ویژه شاعران آیینی تشکیل شود و نتایج آن به صورت هدفمند و با بیانی مناسب در نشریّات پرتیراژ چاپ گردد.

 

تشکّر و قدردانی:

 

«لَا یَشْکُرُ اللَّهَ مَنْ لَا یَشْکُرُ النَّاسَ»

(مَن لایَحضُرُه اَلفَقیه، 380/4 )

——————

با نهایت تشکّر و سپاس از شهدا و جانبازان و ایثارگران عزیزکه با رشادت­ها و ایثارگری­های خود، امنیّت را به کشور عزیزمان هدیه کردند و محیطی امن را مهیّا نموده تا بتوانیم در کمال آرامش به تحصیل ادامه دهیم.

همچنین با تشکّر و قدردانی از استادان ارجمند و گرامی، آقایان دکتر احمد رضی و احمد شاکر نژاد که با حسن خلق، سعی وافر، تلاش خستگی ناپذیر، سعۀ صدر و برخورد انسانی، اینجانب را در تهیّۀ این تحقیق یاری نمودند و داشته­های خود را برای انجام بهتر این پایان­نامه، در طبق اخلاص قرار دادند. در ضمن از خانوادۀ عزیزم نیز که مرا در انجام این تحقیق تحمّل کردند، تشکّر می­کنم.

 

 

 

منابع و مآخذ

  • قرآن کریم.
  • نهج البلاغه.
  • [آمدی، عبدالواحد]، غررالحكم، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیّه، چاپ اوّل 1366.
  • آیتی، محمّد، گزیده مخزن الاسرار، چاپ دوم، تهران، انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی،1370.
  • احسان بخش، صادق، آثار الصادقین، انتشارات ستاد برگزاری نماز جمعه، تهران ،1373، ج11.
  • ارجمند رشید آبادی، زهرا و دیگران، فارسی چهارم دبستان، نشر اداره کل چاپ و توزیع کتاب­های درسی، با اندکی تخلیص.
  • اردکانی، سید محمود، «امثال و حکم در مخزن لاسرار نظامی»، مجموعه مقالات کنگره بین المللی بزرگداشت نهمین سده تولّد حکیم نظامی گنجوی، ج2، 1370.
  • امام جمعه، محمّد، «هنر تمثیل و دیدگاههای نظامی در مخزن الاسرار»، مجموعه مقالات کنگره بین المللی بزرگداشت نهمین سده تولّد حکیم نظامی گنجوی، ج 1، 1370.
  • انزابی نژاد، رضا، پردۀ سحر سحری، انتشارات جامی، تهران، چاپ سوّم، 1379.
  • الهام بخش، سید محمود؛ مژگانیه، نازگل، «تأملی در اندیشه هاي زاهدانه و دینی نظامی گنجوي»، فصلنامه دانشکده ادبیّات و علوم انسانی، سال سوّم، شماره 8 ، بهار 87.
  • الهمدانی، حسن المعلم، غذاء العارفین، تحقیق و تصحیح عباس شرفی ماسوله، انتشارات ادارۀ کل فرهنگ و ارشاد اسلامی گیلان، چاپ اوّل، 1376.
  • براون، ادوارد ، تاريخ ادبيّات ايران، ترجمه غلامحسين افشاري، انتشارات مرواريد، تهران، چاپ سوّم، 1366.
  • بويل، جي، آ،‌ تاريخ ايران كمبريج، ترجمۀ حسن انوشه، ج5، تهران، اميركبير، چاپ اوّل 1366.
  • بیگدلی، غلامحسین، چهره اسکندر در شاه نامه فردوسی، و اسکندر نامه نظامی، تهران، انتشارات آفرینش، 1369.
  • پناهی، نعمت‌الله، «شخصیّت شیرین در منظومۀ خسرو و شیرین نظامی»، مجلۀ نامۀ پارسی، سال دهم، شمارۀ 4.
  • پورنامداریان، تقی؛ موسوی، مصطفی، گزیده مخزن الاسرار نظامی گنجوی، چاپ شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ نخست، 1389.
  • ثامنی، جعفر، « نظامی و قرآن»، مجموعه مقالات کنگره بین المللی حکیم نظامی گنجوی، تبریز، انتشارات دانشگاه تبریز، 1370.
  • ثروت، منصور، «گلایه ای از اقبال نامه نظامی»، مجموعه مقالات کنگره بین المللی حکیم نظامی گنجوی، تبریز، انتشارات دانشگاه تبریز،1370.
  • ثروت، منصور، گنجینۀ حکمت در آثار نظامی، چاپ اوّل، تهران، انتشارات امیر کبیر،1370.
  • ثروتیان، بهروز، نفایس الفنون، تبریز، انتشارات دانشگاه،1352.
  • ثروتیان، بهروز، آیینه غیب نماي نظامی در مخز ن الاسرار، تهران، انتشارات کلمه، 1369.
  • جوادی آملی، عبدالله، مفاتیح الحیات، انتشارات مرکز نشر اسرا، چاپ یکصد و نوزدهم، 1392.
  • جوادى، محسن؛ نظريۀ ايمان در عرصه كلام و قرآن، معاونت اموراساتید دروس معارف اسلامی قم، چاپ اول، زمستان 1376
  • جودی، اکرم، «عاطفه دینی و دیانت نظامی گنجوی»، ندای صادق، ش 15، سال چهارم.
  • [چلبی، جلال الدین]، دیوان مجنون لیلی، چاپ مصر، 1937، مقدّمه زکی مبارک.
  • حبیبی، حسن، «سیری در افکار و آثار نظامی»، مجموعه مقالات کنگره بین المللی حکیم نظامی گنجوی، ج یک، تبریز، انتشارات دانشگاه تبریز، 1370.
  • حسینی، مریم، ریشه­های زن ستیزی در ادبیّات کلاسیک فارسی، تهران، سرچشمه،1387.
  • حمیدی شیرازی، مهدی، بهشت سخن، انتشارات پاژنگ، چاپ دوم، تهران1371.
  • حمیدیان، سعید، آرمانشهر زیبایی، انتشارات علم و دانش، چاپ دوم، 1388.
  • خواص، امیر؛ حسینی قلعه بهمن، اکبر؛ دبیری، احمد؛ شریفی، احمد حسین؛ پاکپور، علی؛ فلسفه اخلاق، انتشارات دفتر نشر معارف، چاپ سیزدهم،1389.
  • دستگردی، وحید، «اخلاق حکیم نظامی»، سال بیستم، خرداد ماه 1318، مچله ارمغان، شماره 3.
  • دهخدا، علی اکبر، لغت نامۀ دهخدا، تهران، دانشگاه تهران، 1370.
  • دهقان، اکبر، هزار و یک نکته از قرآن کریم، نشر مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، 1379.
  • صفا، ذبیح‌الله، گنج سخن، جلد۲، انتشارات دانشگاه تهران، 1339.
  • راد فر، ابوالقاسم، «بررسی و تحلیل مخزن الاسرار»، نشریه فرهنگ، پاییز1371.
  • رزمجو، حسین، «جمال و جلال خداوند در آینه پنج گنج نظامی»، مجموعه مقالات کنگره بین المللی بزرگداشت نهمین سده تولد نظامی گنجوی، ج2.
  • رضایی، غلامرضا، «حکیم نظامی گنجوی و عرفان»، برگرفته از پرتال جامع علوم انسانی، چاپ شده در مجلۀ آشنا، شماره3، 1370.
  • روشن، محمّد، «نظامي گنجه­اي»، ماهنامۀ كلك، شماره13، فروردين1370.
  • ریاضی، حشمت الله، داستان­ها و پیام های نظامی گنجوی، چاپ اوّل، انشارات حقیقت، تهران،1385.
  • زرّین کوب، عبدالحسین، با کاروان حله (مجموعه نقد ادبی)، سازمان انتشارات جاویدان، چاپ پنجم، تهران،1362.
  • زرّین کوب، عبدالحسین، پیرِگنجه در جستجوی ناکجا آباد، انتشارات سخن، چاپ اوّل،1372.
  • زنجانی، برات، احوال و آثار و شرح مخزن الاسرار نظامی گنجوی، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ ششم،1381.
  • سمرقندي، امير دولتشاه، تذكره الشعراء، به همّت محمّد رمضاني، انتشارات پديده خاور، سال1366.
  • شاکر، کمال مصطفی، ترجمه خلاصۀ تفسیر المیزان علّامه طباطبائی، ترجمه فاطمه مشایخ، انتشارات اسلام، ج1، 1389.
  • شهابی، علی اکبر، نظامی شاعر داستان سرا، تهران، ابن سینا،1334.
  • [شیخ حر عاملی]، محمّد ابن الحسن، وسائل الشيعه، تحقیق موسسه آل بیت، قم، 1409 ق.
  • [شیخ صدوق، محمّد بن علی]، علل الشرائع، چاپ اوّل، قم انتشارات بی­تا، 1386.
  • صالحی، شیخ حسنعلی، درس هایی از قرآن، انتشارات دین و دانش اصفهان، چاپ اوّل، مهر 1370.
  • [صدوق، محمّد]، الامالی، مشهد، آستان قدس رضوی و بنیاد پژوهش های اسلامی، 1408ق.
  • صفا، ذبیح الله، تاریخ ادبیّات در ایران، چاپ هفتم، تهران، انتشارات فردوس، 1366.
  • صفا، ذبيح‌الله، حماسه سرايي در ايران، تهران، اميركبير، چاپ پنجم، 1369.
  • صورتگر، لطفعلی، منظومه های غنایی ایران، چاپ دوم، تهران، انتشارات ابن سینا، 1348.
  • صوفي، ليلا، زندگي­نامه شاعران ايران، چاپ دوم، تهران، انتشارات جاجرمي، 1378.
  • طباطبائی، سید محمود، «امثال الحکم در مخزن الاسرار نظامی»، مجموعه مقالات کنگره بین المللی بزرگداشت نهمین سده تولد حکیم نظامی گنجوی، به اهتمام منصور ثروت، 1370.
  • طباطبايى، سید محمّد حسین، الميزان، دفتر انتشارات اسلامی، قم، 1417 ق، ج11.
  • [طبرسی، ابی علی الفضل]، مجمع البیان، بیروت، الاعلمی، 1995 م.
  • عابدینی، عبدالکریم، «عبودیّت و بندگی در آیات»، فصلنامه مطالعات تفسیری، سال یکم، شماره3، پاییز 1389.
  • عزیزی، بختیار، «جهاد اقتصادی»، مجموعه مقالات برگزیده هفدهمین المپیاد بین المللی قرآن و حدیث(ویژه نامه نسیم رحمت)، 1390.
  • [قزوینی، محمّد ابن یزید]، سنن ابن ماجه، تحقیق محمّد فواد عبدالباقی، بیروت، انتشارات دار الفکر، 1425ق، ج2.
  • قشیری، ابوالقاسم، رساله قشیریّه، ترجمه ابوعلی حسن بن احمد عثمانی، تصحیح بدیع الزمان فروزانفر، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1361.
  • [کلینی، محمّد ابن یعقوب]، كافى، نشر دار الاکتب اسلامیه، تهران، 1365.
  • لاهیجی، شمس الدین محمّد، شرح گلشن راز، تصیح محمّد رضا برزگر خالقی و عفّت کرباسی، تهران، انتشارات زوار،1371
  • [متقی هندی، علی ابن حسام]، کنزل العمال، 1409ق، ج3.
  • متینی، جلال، «حکیم نظامی شاعری اندیشه‌ور»، ایران‌شناسی، سال سوّم، شمارۀ ۳، پاییز۱۳۷۰.
  • مدرسى، سيد محمّد على، «مفهوم عبادت و عبوديت»، برگرفته از سایت http://library.tebyan.net به تاریخ1/6/92.
  • مجلسی، محمّد باقر، بحار الانوار، دار الکتب اسلامیّه، ج72، تهران، 1362.
  • [محمودی، محمّد باقر]، نهج السعاده، ج3 ، تصحیح عزیز آل طالب، نشر سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران،
  • مصاحب، غلامحسين، دائره المعارف فارسي،‌ شركت سهامي كتابهاي جيبي وابسته به انتشارات امير كبير، تهران، 1387، ج2.
  • مطّهری، مرتضی، سیری در نهج البلاغه، انتشارات صدرا، چاپ ششم، بهار 1368.
  • مطّهری، مرتضی، گفتارهای معنوی، انتشارات صدرا، تابستان1374.
  • مطّهری، مرتضی، مجموعه آثار مرتضی مطّهری، انتشارات صدرا ، 1383، ج 23.
  • مطّهری، مرتضی، وحی و نبوّت، تهران، انتشارات صدری، 1386.
  • مفید، محمّد ابن محمّد؛ امالی، قم، انتشارات جامعه مدرّسین حوزه علمیّه، 1403ق.
  • مکارم شیرازی، ناصر؛ یکصدو پنجاه درس زندگی، انتشارات نسل جوان، ویرایش دوم،1390.
  • مكارم شيرازي، ناصر، با همكاري جمعي از نويسندگان، تفسير نمونه، دارالكتب‌الاسلاميه، چاپ 26، تهران، 1380.
  • مهدوی دامغانی، احمد، «عقاید نظامی در توحید و صفات باری تعالی»، ایران شناسی، ویژه­نامه سال نظامی گنجوی، سال3، شماره 3، پاییز 1370.
  • نظامی، الیاس ابن یوسف، اقبال­نامه، تصحیح وتوضیح بهروز ثروتیان، انتشارات توس، تهران، 1364.
  • نظامی، الیاس ابن یوسف، خسرو و شيرين، به کوشش عبدالمحمّد آیتی، چاپ دوم، تهران، 1363.
  • نظامی، الیاس ابن یوسف، کلیّات نظامی گنجوی، تصحیح حسن وحید دستگردی، چاپ دوم، انتشارات زوّار، 1388.
  • نظامی، الیاس ابن یوسف، کلیّات خمسۀ نظامی، خسرو و شیرین، با مقابله و تصحیح بهروز ثروتیان، چاپ اول، 1386.
  • نظامی، الیاس ابن یوسف، لیلی و مجنون، تصحیح و توضیح بهروز ثروتیان، انتشارات توس، تهران، 1364.
  • نظامی، الیاس ابن یوسف، مخزن الاسرار، تصحیح و مقابله بهروز ثروتیان، انتشارات توس، چاپ اوّل، زمستان 1363.
  • نظامی، الیاس ابن یوسف، لیلی و مجنون، به همّت لیلا سادات عبدال وند، نشر نوید ظهور، چاپ اوّل، 1391.
  • [نظامي، الیاس ابن یوسف]، اسكندرنامه (شرفنامه)، براساس متن علمي و انتقادي آكادمي علوم شوروي، تهران، ققنوس، چاپ اوّل، 1380.
  • [نظامي، الیاس ابن یوسف]، مخزن الاسرار، براساس متن علمي و انتقادي آكادمي علوم شوروي، تهران، ققنوس، چاپ اوّل،1380
  • نفيسي، سعيد، تاريخ نظم ونثر در ايران، انتشارات فروغي، تهران، چاپ دوم، سال1363، ج1.
  • نوایی، عبدالحسین و دیگران، نثرآفرینان، زندگي­نامۀ نام­آوران فرهنگي ايران، جلد ششم، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1380.
  • [نوری، میرزا حسین]، مستدرك الوسائل، قم، موسسه آل البیت.

 

 

 

 

[1] . الیاس ابن یوسف نظامی، خسرو شیرین، تحصیح حسن وحید دستگردی، در توحید باری، ابیات 2-1، ص97

[2] . الیاس ابن یوسف نظامی، لیلی و مجنون، تحصیح حسن وحید دستگردی، به نام ایزد بخشاینده، ص388

 [3]. الیاس ابن یوسف نظامی، شرف­نامه، تصحیح حسن وحید دستگردی، ص214

[4] . سوره ذاریات، آیه 56: «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاَّ لِیَعْبُدُونِ»؛ جن و انس را نیافریدم مگر اینکه مرا پرستش کنند.

[5] . سوره حجر، آیه 99. و دائم به پرستش خدای خود مشغول باش تا ساعت یقین بر تو فرا رسد.

[6] . (ر.ج) سعید حمیدیان، آرمانشهر زیبایی، ص18 (که علّت حکیم نامیدن ایشان را، شرح نموده­اند.)

.[7]  نظامی، خسرو شیرین، تحصیح حسن وحید دستگردی، به نام ایزد پاک، ص 97، با تغییر اسم “نظامی” به “عزیزی”